Makijaż Teatralny: Historia i Cel

Makijaż teatralny to fascynująca dziedzina sztuki, która od wieków towarzyszy aktorom na scenie. To nie tylko kwestia upiększenia czy zmiany wyglądu, ale przede wszystkim potężne narzędzie służące do komunikacji z widownią. Obejmuje malowanie, podkreślanie lub całkowite zmienianie twarzy, włosów i ciała aktora za pomocą kosmetyków, tworzyw sztucznych i innych substancji. Jest to również zbiorcze określenie materiałów używanych do charakteryzacji. Aktorzy wykorzystywali makijaż w teatrze od bardzo dawna, nie tylko po to, aby wyglądać jak najlepiej i transformować swój wygląd, ale także, aby zapewnić, że będą widoczni i rozpoznawalni dla całej publiczności. To, jak dobrze aktor jest widziany, zależy od odległości między nim a najdalszym widzem, a także od ilości dostępnego światła. Odległość zamazuje rysy twarzy i niezwykle utrudnia widzom rozpoznanie aktorów.

https://www.youtube.com/watch?v=PLc_iho-JKZ1NbcNgddaUQKQUX-N8aU3pv

Początki: Maski i pierwsze próby malowania twarzy

Trudno jest dokładnie określić, kiedy pierwszy aktor pomazał twarz farbą, próbując uczynić swój występ bardziej efektownym. Niektórzy twierdzą, że Tespis, pierwszy aktor, który wyłonił się z chóru w greckim teatrze w VI wieku p.n.e., pomazał twarz białą ołowiem i czerwonym cynobrem. Być może tak było, ale bardzo duży rozmiar niektórych greckich teatrów (mieszczących do 15 000 widzów) sprawił, że użycie masek było bardziej praktycznym rozwiązaniem. Maski nie tylko umożliwiały aktorowi granie kilku ról, ale ich ponadwymiarowy rozmiar i przesadzone rysy pozwalały publiczności zidentyfikować rolę aktora z odległości.

Teatr rzymski zapożyczył i kontynuował stosowanie masek. Jednak niektórzy aktorzy najwyraźniej uważali, że ich własne twarze będą bardziej wyraziste, ponieważ istnieją współczesne opisy mimów z pomalowanymi twarzami. Podobnie jak rzymscy mimowie, wędrowni aktorzy-komedianci włoskiej commedia dell’arte w XVI wieku stworzyli zestaw typowych postaci używając masek. Możliwa jest pewna ciągłość tradycji, ponieważ istnieje podobieństwo między skórzanymi maskami komediantów a maskami z rzymskich fars.

Oświetlenie i ewolucja makijażu w Europie

Gdy w XVII-wiecznej Europie aktorzy zaczęli występować w stałych teatrach, w których byli oddzieleni od publiczności przez łuk prosceniowy, musieli zmierzyć się z problemem wyróżnienia twarzy w oświetleniu świec i lamp naftowych. Jest prawdopodobne, że aktorzy dostosowali kosmetyki modnych kobiet do własnego użytku. Stosowanie kosmetyków znacznie wzrosło w XVIII wieku. Kobiety, a w mniejszym stopniu mężczyźni, malowali twarze tlenkiem ołowiu dla uzyskania bladej cery i cynobrem (siarczkiem rtęci) jako różem. Oba były związkami toksycznymi. Wraz z powszechnym użyciem kosmetyków zauważono, że bledsze twarze były lepiej widoczne w słabym świetle. Do lat 70. XVIII wieku stosowanie białej farby było powszechne na scenie, mimo że miało tendencję do ukrywania ekspresyjnego ruchu mięśni.

Wprowadzenie na początku XIX wieku światła wapiennego, a następnie oświetlenia gazowego i lamp łukowych, stworzyło konieczność bardziej subtelnego stosowania kosmetyków na scenie europejskiej i amerykańskiej. Paleta aktora składała się w tym czasie z białej kredy, niebieskiej kredy stolarskiej, papierów nasączonych czerwonym barwnikiem i tuszu indyjskiego. Niektórzy aktorzy malowali twarze wapnem startym ze ścian, kurzem z czerwonych cegieł i czernią ze spalonego papieru lub korka, lub spalonej zapałki. Zasługa wynalezienia greasepaintu przypada Carlowi Baudinowi z Teatru Miejskiego w Lipsku. Chcąc ukryć połączenie przedniej krawędzi peruki z czołem, zmieszał pastę w kolorze cielistym z bieli cynkowej, żółtej ochry, cynobru i smalcu. Do 1890 roku teatralne greasepainty były dostępne komercyjnie w wielu kolorach, a także inne artykuły do makijażu zaczęto produkować na potrzeby teatru.

Po II Wojnie Światowej: Naturalizm i zmiana perspektywy

Praktyka makijażu w teatrze zachodnim zmieniła się znacznie wraz z falą witalności, która ogarnęła teatr po II wojnie światowej. Gdy scena została przesunięta w stronę widowni, a publiczność rozmieszczona wokół obszaru gry, aktor zbliżył się do widza, co umożliwiło dokładniejszą obserwację. Kiepsko wykonany i ciężki makijaż wyglądał nienaturalnie, a kilka odwiecznych praktyk musiało zostać porzuconych. Czerwone kropki w kącikach oczu i użycie jasnego cienia do powiek (który po raz pierwszy zastosowano, aby przeciwdziałać efektom oświetlenia z rampy) wyglądały śmiesznie. Aktorzy zaczęli rezygnować z greasepaintu na rzecz makijażu opracowanego dla przemysłu filmowego – makijażu w formie „ciasteczka” rozpuszczalnego w wodzie, który można było rozprowadzić cienką warstwą koloru. Umożliwiło to uzyskanie całkowicie naturalnego wyglądu. Pragnienie naturalizmu w wyglądzie stało się nadrzędnym celem.

Wiele ulepszeń w technikach makijażu opracowano głównie dla filmów i telewizji, a następnie szybko przyjęto je w teatrze zachodnim. Nastąpiła wielka zmiana na przykład w perukach teatralnych, które kiedyś miały jedwabną opaskę wtopioną w kolor czoła. Ten typ peruki nie sprawdzał się w pracy filmowej, ponieważ połączenie było oczywiste dla kamery. Opracowano nowy typ peruki z krawędzią z plastikowej siateczki, w którą wplątano włosy. Gdy siateczka jest przyklejona do czoła, włosy wydają się wyrastać ze skóry, a efekt to naturalnie wyglądająca linia włosów.

W drugiej połowie XX wieku makijaż był coraz częściej włączany do całościowego projektu produkcji. To, co kiedyś uważano za prerogatywę i odpowiedzialność indywidualnego aktora, zaczęło być pod wpływem projektantów, reżyserów i wizażystów/charakteryzatorów. Pod koniec XX wieku większe teatry zatrudniały personel charakteryzatorów odpowiedzialnych za zapewnienie, że każdy makijaż jest wykonany zgodnie z projektem, a styl jest spójny. Po połowie wieku zaczęto również stosować makijaż z lateksu kauczukowego, aby nadać skórze fakturę ekstremalnej starości, tworzyć nakładki imitujące łysinę, realistycznie wyglądające sztuczne nosy oraz opadające policzki i inne formy zwiotczałej skóry.

Teatr Alternatywny a Makijaż

Ideologia wielu grup teatru alternatywnego, które pojawiły się po II wojnie światowej, doprowadziła do odrzucenia przez nie makijażu. W tych teatrach aktor nie starał się ukryć za postacią, ale był obecny jako on sam publicznie, bezpośrednio odnosząc się do widowni. The Living Theatre było jedną z takich grup. Nawet gdy przypisane były nazwane role, aktor był wyraźnie widoczny pod rolą. W takim teatrze użycie makijażu było anatema w sensie iluzjonistycznym, ale było używane w sensie rytualistycznym. Eksperymenty w teatrze rytualnym zaowocowały użyciem masek i bardzo dekoracyjnego lub symbolicznego makijażu, podobnie jak w jingxi (opera pekińska) w Chinach czy teatrze Kabuki i Noh w Japonii.

Zachodnie grupy teatru laboratoryjnego w drugiej połowie XX wieku koncentrowały się na kontroli aktora nad procesami transformacji. Grotowski zachęcał aktora do prób transformacji siebie bez pomocy makijażu. Grotowski wierzył, że jeśli makijaż byłby używany dopiero po zbadaniu wszystkich innych możliwych zmian postaci, jego użycie byłoby znacznie bardziej wyraziste. Rozwój alternatywnego obiegu teatralnego w Wielkiej Brytanii w latach 60. i 70., który przenosił spektakle do małych, kameralnych pomieszczeń, podobnie skłonił aktorów do wypróbowania wszystkich środków charakteryzacji innych niż makijaż, który z bliska wyglądał groteskowo.

Z wyjątkiem produkcji stylizowanych – takich jak musical „Cats” (1981), w którym aktorzy przypominają koty – makijaż w nieeksperymentalnym, komercyjnym teatrze Europy i Ameryki Północnej pod koniec XX wieku miał tendencję do bycia bardzo naturalistycznym. Na przełomie XXI wieku oświetlenie sceniczne stało się generalnie bardzo naturalne pod względem koloru i intensywności; makijaż również stał się bardziej naturalny w wyglądzie.

FAQ - Najczęściej Zadawane Pytania o Makijaż Teatralny

Dlaczego aktorzy potrzebują makijażu w teatrze?
Głównym celem jest zapewnienie widoczności i rozpoznawalności aktora z dużej odległości. Makijaż podkreśla rysy twarzy, które w warunkach scenicznych i przy specyficznym oświetleniu mogą stać się niewyraźne. Służy również do transformacji aktora w konkretną postać, odzwierciedlając jej wiek, charakter czy pochodzenie.

Jak oświetlenie sceniczne wpłynęło na makijaż?
Zmiany w oświetleniu miały ogromny wpływ. W czasach słabego oświetlenia (świece, lampy naftowe) stosowano ciężki, jasny makijaż, aby twarz była w ogóle widoczna. Wprowadzenie jaśniejszych świateł (gazowe, elektryczne) wymagało bardziej subtelnych technik, aby makijaż nie wyglądał karykaturalnie z bliska. Nowoczesne, bardziej naturalne oświetlenie pozwala na stosowanie makijażu bliższego naturalnemu.

Jakie materiały historycznie stosowano do makijażu teatralnego?
Początkowo używano masek. Kiedy zaczęto malować twarze, korzystano z dostępnych substancji, często toksycznych, jak biały ołów czy cynober. W XIX wieku pojawiły się proste materiały jak kreda czy tusz, a przełomem było wynalezienie greasepaintu (charakteryzacji tłustej). Współcześnie używa się szerokiej gamy kosmetyków, w tym makijażu wodnego i specjalistycznych materiałów jak lateks kauczukowy do efektów specjalnych.

Czy makijaż teatralny zawsze jest widoczny i przesadzony?
Nie. Chociaż historycznie bywał bardzo wyrazisty ze względu na konieczność bycia widocznym z daleka i w słabym świetle, współczesny makijaż teatralny często dąży do naturalizmu, zwłaszcza w teatrach z bliższym kontaktem z widownią i lepszym oświetleniem. Bardzo stylizowane produkcje nadal mogą wymagać przesadzonego lub symbolicznego makijażu.

Kto odpowiada za makijaż aktora w teatrze?
Historycznie często było to zadanie samego aktora. Współcześnie w większych produkcjach za makijaż odpowiadają profesjonalni wizażyści i charakteryzatorzy, pracujący pod nadzorem projektanta i reżysera, aby zapewnić spójność i zgodność z wizją spektaklu.

Jeśli chcesz przeczytać więcej interesujących artykułów jak 'Makijaż Teatralny: Historia i Cel', odwiedź kategorię Uroda.