Kostrzyn nad Odrą: Miasto Zniszczeń i Nadziei

W północno-zachodniej części województwa lubuskiego, w powiecie gorzowskim, u malowniczego zbiegu rzek Warty i Odry, leży miasto o nazwie Kostrzyn nad Odrą. To miejsce o bogatej, choć niezwykle dramatycznej historii, które dziś stanowi ważny ośrodek gospodarczy, przyrodniczy i kulturalny regionu. Współczesny Kostrzyn, liczący według danych z czerwca 2024 roku 17 536 mieszkańców, jest świadectwem niezwykłej odporności i zdolności do odradzania się.

Historia Kostrzyna nad Odrą sięga wczesnego średniowiecza, kiedy to tereny te należały do Wielkopolski. W 1232 roku książę wielkopolski Władysław Odonic przekazał ziemię kostrzyńską templariuszom. Miasto szybko zyskiwało na znaczeniu, stając się w 1249 roku stolicą kasztelanii. Przełomowy okazał się rok 1261, kiedy to Kostrzyn, określany już mianem miasteczka, przeszedł w ręce Brandenburczyków. Około 1300 roku miasto przyjęło prawo magdeburskie, co sprzyjało jego rozwojowi.

Burzliwe dzieje regionu sprawiły, że Kostrzyn wielokrotnie zmieniał przynależność państwową. W 1319 roku wybuchła wojna o przynależność regionu, który zajął książę wołogoski Warcisław IV. Do 1323 roku w okolicach miasta trwały walki pomorsko-saskie, zakończone pokojem zawartym właśnie w Kostrzynie. Około 1324-1326 miasto ponownie włączono do Brandenburgii. Od 1373 roku leżało w granicach Korony Czeskiej, a w 1402 roku planowano jego sprzedaż Polsce. Ostatecznie jednak, jeszcze w tym samym roku, czescy Luksemburgowie sprzedali Kostrzyn Krzyżakom. Po wybuchu wojny trzynastoletniej w 1454 roku, Krzyżacy, potrzebując środków na wojnę z Polską, odsprzedali miasto Marchii Brandenburskiej.

Okres największego znaczenia Kostrzyna przypadł na lata 1535–1571. Z powodu dogodnego położenia obronnego, margrabia Jan Hohenzollern przeniósł swoją rezydencję do Kostrzyna. Rozpoczął on wówczas przebudowę zamku oraz budowę potężnej twierdzy. Miasto stało się stolicą nowego margrabstwa – Brandenburgii-Kostrzyn, potocznie nazywanego też Nową Marchią. Jan Hohenzollern był gorliwym protestantem, a Kościół luterański stał się kościołem państwowym. Brandenburgia-Kostrzyn przystąpiła do ligi szmalkaldzkiej w 1538 roku. W 1552 roku margrabia wsparł Maurycego Wettyna w powstaniu książąt, które przyczyniło się do formalnej akceptacji protestantyzmu w Świętym Cesarstwie Rzymskim Narodu Niemieckiego.

W kolejnych wiekach Kostrzyn nadal odgrywał ważną rolę militarną i strategiczną. W 1631 roku, podczas wojny trzydziestoletniej, Szwedzi rozbudowali twierdzę, dodając nowe szańce i raweliny. Od 1646 roku przez miasto przebiegała ważna linia pocztowa łącząca Berlin z Prusami Książęcymi. W latach 1730–1732 w twierdzy więziono późniejszego króla Prus, Fryderyka II. W 1768 roku tanią siłą roboczą przy pracach w twierdzy byli konfederaci barscy. Ze względu na częste i dotkliwe powodzie, w 1785 roku rozpoczęto prace regulacyjne biegu Warty i Odry, w wyniku których wykopano Kanał Fryderyka Wilhelma, zmieniając miejsce ujścia Warty do Odry na północ od twierdzy.

W latach 1806–1814 miasto znajdowało się pod okupacją francuską. Komendantami Kostrzyna byli wówczas gen. Ménard (1806-1807) i gen. Fornier d’Albe (1810-1814). W tym okresie, od 12 maja 1808 do 11 kwietnia 1809 roku, komendantem twierdzy był płk Józef Seydlitz. Od 24 czerwca do 17 lipca 1808 roku więziono tu wraz z 27 współbraćmi św. Klemensa Marię Hofbauera, redemptorystę. Przebywali oni w dobrych warunkach, zakwaterowani w koszarach, z własnymi pokojami i możliwością odprawiania mszy, na którą licznie przychodzili mieszkańcy twierdzy, także protestanci.

Pod koniec sierpnia do połowy września 1808 roku w Kostrzynie kwaterowały w drodze do Hiszpanii bataliony 4, 7 i 9 Pułku Piechoty Armii Księstwa Warszawskiego. W 1809 roku stacjonowały tu szwadrony 4 Pułku Strzelców Konnych, a w latach 1810-1811 skoszarowany był 5 Pułk Piechoty mjr. Stefana Oskierki.

Po przeniesieniu siedziby władz nowomarchijskich do Frankfurtu w 1815 roku, Kostrzyn wszedł w skład rejencji frankfurckiej. W 1816 roku utworzono powiat kostrzyński, do którego włączono Dębno i Boleszkowice. Miasto rozwijało się dynamicznie, szczególnie Krótkie Przedmieście. Powstały pierwsze fabryki, linie kolejowe, ożywiła się żegluga. Aby ułatwić komunikację wewnętrzną, w 1903 roku uruchomiono linie tramwaju konnego, zastąpione w 1925 roku tramwajem elektrycznym. W 1939 roku Kostrzyn liczył 24 tysiące mieszkańców, nie licząc wojska i ich rodzin.

Tragiczne karty w historii miasta zapisała II wojna światowa. Od września 1939 do stycznia 1945 roku w dzisiejszej dzielnicy Drzewice funkcjonował niemiecki obóz jeniecki Stalag III C. Punktem zwrotnym okazał się rok 1945. 31 stycznia wojska radzieckie dotarły do miasta, które stanowiło strategiczną „bramę do Berlina”. Cała ludność Kostrzyna została ewakuowana, a miasto zamieniono w twierdzę. Obroną dowodził Heinz Reinefarth. Ciężkie walki o jej zdobycie, połączone ze zmasowanym radzieckim ostrzałem artyleryjskim, trwały do 12 marca, kiedy zdobyto Stare Miasto. W wyniku tych działań bojowych Kostrzyn uległ niemal całkowitej zagładzie. Zniszczono 95% miasta, w tym 8278 domów oraz ratusz. Skala zniszczeń była tak ogromna, że Kostrzyn nad Odrą bywa nazywany „polską Hiroszimą”. Kostrzyńska Starówka stanowi dziś zarośnięte pole z resztkami ruin.

Powojenne ustalenia poczdamskie sprawiły, że Odra stała się polsko-niemiecką rzeką graniczną, dzieląc miasto. Długie Przedmieście i Kietz pozostały w Niemczech, Stare i Nowe Miasto włączono do Polski. Konsekwencją zmiany granic były przymusowe przesiedlenia ludności. 1,5 tysiąca Niemców zamieszkujących północne krańce miasta musiało je opuścić. W 1945 roku miasto znalazło się początkowo w okręgu wrocławskim, a następnie, decyzją Rady Ministrów z 7 lipca 1945 roku, wraz z kilkunastoma powiatami ziem zachodnich, włączono je do województwa poznańskiego. W 1946 roku Kostrzyn liczył zaledwie 634 mieszkańców. Początkowo było to miasto zamknięte, zamieszkane głównie przez kolejarzy i celników.

Odbudowa i rozwój miasta nabrały tempa w latach 50. W 1954 roku rozpoczęła się budowa największej wówczas w Polsce fabryki papieru i celulozy – Zakładów Celulozy i Papieru, oddanych do użytku w 1958 roku. W latach 90., po przemianach gospodarczych, miasto otworzyło się na świat. W 1992 roku otwarto przejście graniczne. Zakłady Celulozy i Papieru zostały sprywatyzowane w 1993 roku, a obecnie funkcjonują pod nazwą Arctic Paper. Kluczowym bodźcem dla rozwoju gospodarczego było utworzenie w 1997 roku Kostrzyńsko-Słubickiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej. Przyciągnęła ona wiele firm z różnorodnych branż, takich jak papiernicza, spożywcza, maszynowa, mięsna, tekstylna, budowlana, motoryzacyjna, tworzyw sztucznych, wyrobów z drewna, włókiennicza, urządzeń elektrycznych, placów zabaw oraz recyklingu.

W latach 1998–2003 Kostrzyn nad Odrą zabiegał o utworzenie nowego powiatu nadodrzańskiego, co jednak nie doszło do skutku.

Kostrzyn nad Odrą to nie tylko historia i przemysł, ale także kultura i natura. Od 2004 do 2019 roku miasto było gospodarzem jednego z największych festiwali muzyki rockowej w Europie – Pol'and'Rock Festival (do 2017 roku znanego jako Przystanek Woodstock). Wydarzenie to przyciągało dziesiątki, a nawet setki tysięcy uczestników, tworząc niepowtarzalną atmosferę.

Współczesny Kostrzyn nad Odrą to również miejsce o niezwykłych walorach przyrodniczych.

Środowisko Naturalne i Geografia

Miasto leży u ujścia Warty do Odry, w zachodniej części Kotliny Gorzowskiej, będącej częścią Pradoliny Toruńsko-Eberswaldzkiej. Niewielka część Kostrzyna należy również do Kotliny Freienwaldzkiej. Północna część gminy zaliczana jest do Pojezierza Południowopomorskiego.

Teren Kostrzyna jest dość zróżnicowany hipsometrycznie, wznosząc się od 16,5 do 39,6 m n.p.m., z najwyższymi punktami w północnej części. Obszar ten ma charakter erozyjno-akumulacyjny z rozbudowanymi układami stopni terasowych. Kostrzyn położony jest na terasach wysokiej, średniej („wydmowej”) Warty oraz terasie zalewowej dennej.

Dominującą formą użytkowania terenu są lasy i grunty leśne, które zajmują ponad 40% powierzchni miasta. Są to głównie Lasy Nadodrzańskie, rozciągające się wzdłuż Odry. Użytki rolne (pastwiska, sady, grunty orne) zajmują stosunkowo niską powierzchnię (23,76%). Wśród wód do najważniejszych należą Odra i Warta z rozlewiskami. Obie rzeki charakteryzuje śnieżno-deszczowy ustrój zasilania, co oznacza niżówki w lipcu i sierpniu oraz wezbrania i powodzie w marcu. Istnieje tu gęsta sieć rowów melioracyjnych, szczególnie w południowo-wschodniej części miasta, gdzie dwie przepompownie osuszają duży obszar oddzielony wałami przeciwpowodziowymi. Odra w Kostrzynie płynie w obrębie Kotliny Freienwaldzkiej, a jej dolina łączy się z doliną Warty. Poniżej ujścia Warty dolina Odry po stronie polskiej jest wąska, podczas gdy po stronie niemieckiej w Oderbruch osiąga 15 km szerokości. Na polskim brzegu znajduje się ciągły wał przeciwpowodziowy. Szerokość obecnego obszaru zalewowego po polskiej stronie waha się od 1 do 3 km. Na odcinku rzeki zachowały się liczne i duże starorzecza. Warta, jako rzeka nizinna, ma szeroko rozbudowaną lewobrzeżną terasę zalewową z licznymi starorzeczami, zwłaszcza między Słońskiem a Kostrzynem. Do Warty w okolicach Kostrzyna uchodzi wiele cieków wodnych, takich jak Stara Warta, Witna, Postomia czy Lisia.

Kostrzyn nad Odrą leży na obszarze o wysokich walorach przyrodniczych, objętych prawną ochroną:

• Natura 2000 – obszar „Ujście Warty” (PLB080001) o powierzchni 33 017,8 ha, z czego 827,9 ha (18% powierzchni miasta) znajduje się na terenie Kostrzyna.
• Park Narodowy „Ujście Warty” – najmłodszy polski park narodowy, utworzony w 2001 roku z połączenia rezerwatu Słońsk i części Parku Krajobrazowego. Powierzchnia parku wynosi 8038 ha, z czego 56,66 ha leży w granicach miasta.
• Park Krajobrazowy „Ujście Warty” – utworzony w 1996 roku w celu zachowania bioróżnorodności doliny Warty i otaczających wysoczyzn. Łączna powierzchnia terenów chronionych (Park Narodowy i Park Krajobrazowy) w obrębie miasta Kostrzyn nad Odrą wynosi 929,06 ha, co stanowi 20,12% powierzchni miasta.
• Pomniki Przyrody – na terenie miasta ustanowiono 11 pojedynczych pomników przyrody.

Ważnym miejscem o znaczeniu przyrodniczym są również pozostałości Twierdzy Kostrzyn, w obrębie której znajduje się mała ostoja kolonii nietoperzy. W ruinach Starego Miasta rozwinęła się roślinność ruderalna, tworząc unikalny ekosystem.

Zabytki i Miejsca Historyczne

Mimo ogromnych zniszczeń wojennych, w Kostrzynie nad Odrą zachowały się i są sukcesywnie odnawiane liczne obiekty o znaczeniu historycznym. Do wojewódzkiego rejestru zabytków wpisane są:

• Fortyfikacje Twierdzy Kostrzyn – ziemno-murowane, budowane w latach 1537–1568, przebudowane w XIX w. Stanowią serce historycznej części miasta.
• Zamek w ruinie – z połowy XVI wieku, przebudowany za czasów Jana Hohenzollerna.
• Ruiny Kościoła Mariackiego – z 1396 roku, położone na Starym Mieście.
• Kaplica cmentarna ewangelicka (obecnie rzymskokatolicka pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa) z przełomu XIX/XX wieku.
• Dwa spichrze zbożowe z około 1930 roku.

Wśród innych obiektów historycznych i godnych uwagi znajdują się:

• Cmentarz żydowski.
• Stalag III C – teren obozu jenieckiego na os. Drzewice oraz cmentarz pomordowanych jeńców.
• Młyn zbożowy z silosem z początku XX wieku.
• Brama Berlińska – odrestaurowana, pełni funkcję centrum informacji turystycznej.
• Brama Chyżańska – również odrestaurowana.
• Bastion Filip, Bastion Brandenburgia, Bastion Król – części potężnej twierdzy. Na Bastionie Król przez lata znajdował się cmentarz wojenny żołnierzy radzieckich.
• Promenada Kattego – część twierdzy.
• Budynek przepompowni na os. Warniki z początku XX wieku.
• Dworzec kolejowy – dwupoziomowy, z XIX wieku.
• Nieczynna wieża ciśnień z 1903 roku.
• Muzeum przyrodnicze.
• „Pomnik Lwa” – pomnik poległych w I wojnie światowej.
• Tablica z popiersiem św. Klemensa Marii Hofbauera w kościele pw. NMP Matki Kościoła, upamiętniająca jego uwięzienie w twierdzy.

Spacer po ruinach Starego Miasta i twierdzy to podróż w czasie, pozwalająca zrozumieć skalę historycznych wydarzeń, które ukształtowały to miejsce.

Edukacja i Sport

W Kostrzynie nad Odrą funkcjonuje rozbudowana sieć placówek edukacyjnych, obejmująca cztery szkoły podstawowe, Regionalne Centrum Edukacji Ponadgimnazjalnej (Zespół Szkół im. Marii Skłodowskiej-Curie) oraz ośrodki zamiejscowe Wyższej Szkoły Zawodowej i Uniwersytetu Szczecińskiego.

Miasto ma również silne tradycje sportowe, zwłaszcza w piłce nożnej i zapasach. Z Kostrzyna nad Odrą pochodzi kilku znanych polskich sportowców, w tym reprezentanci Polski w piłce nożnej: Łukasz Fabiański, Dariusz Dudka i Grzegorz Wojtkowiak, a także żużlowiec Rafał Karczmarz.

Miejski Ośrodek Sportu i Rekreacji (MOSiR) prowadzi zajęcia dla różnych grup wiekowych. Aktywne są liczne kluby sportowe:

Transport

Kostrzyn nad Odrą jest ważnym węzłem komunikacyjnym, położonym przy granicy z Niemcami.

Transport drogowy opiera się na przebiegających przez miasto drogach krajowych i wojewódzkich.

Transport kolejowy jest szczególnie interesujący ze względu na dwupoziomowy dworzec – jeden z zaledwie dwóch tego typu w Polsce. Na górnych peronach zatrzymują się pociągi kursujące na linii nr 203 (łączącej m.in. Berlin, Gorzów Wielkopolski, Tczew oraz Stargard), a na dolnych pociągi linii nr 273 (tzw. „Nadodrzanka”, łącząca Zieloną Górę, Rzepin i Szczecin). Z Kostrzyna nad Odrą odjeżdża wiele pociągów do Berlina, kursujących codziennie co godzinę. Historycznie miasto posiadało aż pięć dworców, ale obecnie czynny jest tylko jeden, noszący nazwę Kostrzyn (dawniej Küstrin Neustadt).

Transport wodny odgrywa rolę dzięki położeniu miasta na Międzynarodowej Drodze Wodnej E70, łączącej Antwerpię z Kłajpedą. W Kostrzynie znajduje się duży port rzeczny, obsługujący głównie zakłady Kostrzyńsko-Słubickiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej.

Komunikacja autobusowa obejmuje połączenia międzymiastowe, obsługiwane przez PKS i FlixBus, łączące Kostrzyn z okolicznymi miastami, takimi jak Dębno, Gorzów Wielkopolski, Myślibórz, Słubice, a także Rzepin, Ośno Lubuskie i Słońsk. Połączenia te realizowane są głównie w dni robocze.

Historia komunikacji miejskiej w Kostrzynie jest długa i złożona. Sięga początków XX wieku, kiedy funkcjonowały tu tramwaje konne (1903–1923), a następnie elektryczne (1925–1945). Po wojnie komunikacja miejska wróciła w 1976 roku, obsługiwana przez PKS, a od 1982 roku przez własny Zakład Komunikacji Miejskiej. W latach 90. przeszła w ręce prywatne. Od 2017 roku funkcję organizatora publicznego transportu zbiorowego przejął Urząd Miasta. Od 1 czerwca 2019 roku, z uwagi na niskie przychody ze sprzedaży biletów (w 2018 roku sprzedano bilety o wartości niecałych 13 tys. zł, przy rocznym koszcie funkcjonowania komunikacji szacowanym na ok. 400 tys. zł), zrezygnowano z poboru opłat za przejazdy. Obecnie komunikacja miejska w Kostrzynie nad Odrą jest bezpłatna dla wszystkich pasażerów. Operatorem na lata 2019–2021 zostało Przedsiębiorstwo Usługowe Argos z Gorzowa Wielkopolskiego. Rozkład jazdy przewiduje siedem kursów w dni robocze i dwa w weekendy.

Miasta Partnerskie

Kostrzyn nad Odrą aktywnie współpracuje z innymi miastami w ramach partnerstw:

FAQ - Najczęściej Zadawane Pytania o Kostrzyn nad Odrą

Dlaczego Kostrzyn nad Odrą nazywany jest „polską Hiroszimą”?

Nazwa ta nawiązuje do ogromnych zniszczeń, jakich miasto doznało w 1945 roku podczas walk o twierdze. Zostało zniszczone w blisko 100%, co czyni je jednym z najbardziej zniszczonych miast na terenie dzisiejszej Polski.

Co pozostało z dawnej twierdzy i Starego Miasta?

Kostrzyńska Starówka to obecnie zarośnięte pole z resztkami ruin dawnej zabudowy. Zachowały się jednak i są odrestaurowywane fragmenty potężnej twierdzy pruskiej, takie jak Brama Berlińska, Brama Chyżańska, bastiony Filip i Brandenburgia, a także promenada Kattego. Widoczne są również ruiny zamku i kościoła Mariackiego.

Czy w Kostrzynie nad Odrą odbywa się jeszcze festiwal Pol'and'Rock?

Nie, festiwal Pol'and'Rock (dawniej Przystanek Woodstock) odbywał się w Kostrzynie nad Odrą w latach 2004-2019. Od 2020 roku festiwal zmienił lokalizację.

Jakie są główne atrakcje przyrodnicze w okolicy Kostrzyna?

Najważniejszymi obszarami przyrodniczymi są Park Narodowy „Ujście Warty” oraz Park Krajobrazowy „Ujście Warty”, obejmujące cenne tereny podmokłe i rozlewiska rzek, będące ostoją dla wielu gatunków ptaków i innych zwierząt. Na terenie miasta znajdują się także pomniki przyrody i ostoja nietoperzy w ruinach twierdzy.

Czy w Kostrzynie nad Odrą jest bezpłatna komunikacja miejska?

Tak, od 1 czerwca 2019 roku komunikacja miejska w Kostrzynie nad Odrą jest bezpłatna dla wszystkich pasażerów.

Kostrzyn nad Odrą to miasto, które pomimo wojennych blizn patrzy w przyszłość, rozwijając gospodarkę, dbając o cenną przyrodę i pielęgnując swoją skomplikowaną historię. Jest to miejsce warte odwiedzenia dla każdego, kto interesuje się historią militarną, przyrodą doliny Odry i Warty, czy po prostu chce poznać miasto o niezwykłym charakterze.

Jeśli chcesz przeczytać więcej interesujących artykułów jak 'Kostrzyn nad Odrą: Miasto Zniszczeń i Nadziei', odwiedź kategorię Uroda.