Świat Romów: Zrozumieć Tradycję

Kultura romska, często owiana tajemnicą i niezrozumieniem, stanowi niezwykle bogaty i złożony system zasad, wartości oraz zwyczajów, które od wieków kształtują tożsamość tego narodu. Aby ją zrozumieć, warto przyjrzeć się kluczowym pojęciom i tradycjom, które rządzą życiem Romów, od nazewnictwa, przez wewnętrzne podziały, aż po skomplikowany kodeks rytualnej czystości.

https://www.youtube.com/watch?v=0s

Pierwszym krokiem do zrozumienia jest rozróżnienie między nazwami „Cygan” i „Rom”. Nazwa „Cygan” została nadana przez osoby z zewnątrz. Pochodzi od greckiego terminu Athinganoi, oznaczającego „niedotykalni” lub „nietykalni”. W VII wieku określano w ten sposób przedstawicieli pewnych sekt religijnych – wędrowców, wróżbitów, czarowników. Sposób życia i zajęcia egzotycznych przybyszów skojarzono z tymi sekciarzami, co doprowadziło do nazwania ludu romskiego Athinganoi, a w końcu – Cyganami. Sami siebie nazywają Romami (Romani: Rom), co w ich języku oznacza – męża, mężczyznę, a przede wszystkim – członka grupy, swojego. Nazwa „Rom” zaczęła być promowana po I Światowym Kongresie Romów w Londynie w 1971 roku, a w Polsce oficjalnie wprowadzono ją w 1984 roku.

Romowie zamieszkujący Polskę dzielą się na dwie główne grupy. Pierwsza to Cyganie Karpaccy, znani również jako Cyganie Wyżynni. Inne grupy Romów wędrownych nazywają ich labanca, a Polska Roma określa ich jako Bergitka Roma (Bergary), czyli Górskich Cyganów. Jest to grupa Romów od wieków osiadłych. Sami siebie nazywają po prostu Roma (amare Roma – nasi Romowie). Zamieszkują głównie województwo nowosądeckie, choć po 1950 roku część rozproszyła się po kraju, docierając także na Dolny Śląsk.

Druga główna grupa to Cyganie wędrowni. Dzielą się oni na dwa duże odłamy. Autochtoniczna Polska Roma to Cyganie Nizinni. Ponadto istnieją grupy ukształtowane na terenach obecnej Rumunii jako grupy profesjonalne: Kełderasze (Kotlarze) i Lowarzy (Koniarze). Obie te grupy są uważane za część elity romskiej zarówno w Polsce, jak i na świecie.

Rdzeniem romskiej tożsamości i tradycji jest Romanipen. Być Romem oznacza przestrzegać tradycyjnych norm i zasad, aby nikt z bliskich nie miał powodu zapytać: Na san Rom? – Czyżbyś nie był Cyganem? Romanipen jest wykładnią tradycji romskich. Nakłada na Romów (szczególnie tych o tradycjach wędrownych) nakaz manifestowania romskości jako wartości najwyższej, posługiwania się językiem romani we własnym środowisku i w stosunku do innych Romów, solidarności ze współplemieńcami, wzajemnej pomocy oraz przestrzegania uznanych obrzędów i rytuałów.

Romanipen to zasada stosowana wyłącznie wewnątrz społeczności romskich, służąca do odróżnienia „prawdziwych” Romów (ćiaćie Roma) od tych, którzy zasad Romanipen nie przestrzegają – od „złych” (phuj Roma) lub „brudnych”, „nieczystych” (dźungałe Roma). Romanipen wyznacza granicę etniczności, która jest nie do przekroczenia dla nie-Roma, czyli gadźia. Gadzio nigdy nie stanie się Romem. Może jednak zasłużyć na określenie „manus” – człowiek, i wtedy przestaje być istotą spoza kręgu prawdziwych ludzi.

Kategorie Romanipen określają krąg osób, z którymi dopuszczalny jest bliski kontakt. Realizowane jest to poprzez zasadę wspólnego jedzenia. Z kimś spoza wyznaczonego kręgu nie można wspólnie jeść. Zasada ta funkcjonuje również w ramach poszczególnych grup romskich.

Romanipen wyznacza także krąg osób, które mogą być partnerami w małżeństwie. Choć obyczaje ulegają pewnemu rozluźnieniu i coraz częściej dochodzi do związków mieszanych z gadziami, małżeństwa takie są dopuszczalne. Partner nie-Rom jest jednak aprobowany w grupie dopiero, gdy potrafi się „scyganić” i udowodnić, że nie sprzeniewierzy się zasadom Romanipen.

Inną powszechną i niezwykle ważną zasadą wśród Romów jest Pativ. Oznacza ona gościnność i szacunek. Oddawanie czci gościom poprzez przyjęcie biesiadne jest podstawową formą romskiego rytuału. Podczas Pativ spełnia się liczne toasty na cześć gości. Pijąc w czasie Pativ z jednego wspólnego kieliszka, Romowie demonstrują wzajemny szacunek. Do dobrych manier należy odkrawanie najsmakowitszych kawałków jedzenia i podawanie ich wybranemu gościowi. Chociaż podczas Pativ alkohol, zwłaszcza wódka, może być spożywany bez ograniczeń, rzadko zdarza się widzieć pijanego, a jeszcze rzadziej – awanturującego się Roma.

Dużą wagę przywiązuje się także do czci kobiet. Pativali romni to kobieta godna szacunku, co obejmuje również dziewictwo.

Kolejne zasady, których należy przestrzegać, to Phuripen i Ćaćipen. Phuripen odnosi się do starości i starszeństwa. Wśród tradycyjnych Romów zachował się zwyczaj całowania starszych mężczyzn w rękę przez młodych. Młodsza osoba w obecności starszych nie powinna odzywać się bez pozwolenia. Należy okazywać werbalny szacunek osobom starszym, zwracając się do nich: kako (wujku) lub bibi (ciocia). Największymi autorytetami, którym należy się bezwzględny szacunek i posłuch, są dad (ojciec) i daj (matka).

Ćaćipen to zasada mówienia prawdy. Kłamca to człowiek godny pogardy wewnątrz społeczności romskiej. Jednak kłamstwo w stosunku do gadźia nie podlega negatywnej ocenie, a wręcz przeciwnie – jest postrzegane jako oznaka sprytu.

Jednym z najbardziej złożonych i charakterystycznych elementów kultury romskiej jest kodeks zakazów, zwany Skalania lub Mageripena. Obowiązuje on większość Romów w Polsce, a jego nieprzestrzeganie powoduje rytualne skalanie. Zasada Skalań opiera się na podziale świata romskiego na sfery czyste (źiużio, wużio) i nieczyste (marime, magerdo). Nieczystość ma wyłącznie konotację rytualną. W tym rozumieniu nieczyste mogą być pewne części ciała, ale także osoba łamiąca zasady Romanipen.

Jeśli chodzi o ciało, granicą nieczystości jest z jednej strony linia pozioma dzieląca ciało na górną, czystą połowę i dolną, nieczystą. Z drugiej strony, nieczyste są cząstki wydalone z wnętrza ciała, które samo w sobie jest czyste. Nieczystość ciała dotyczy zwłaszcza kobiet, ale obejmuje wyłącznie kobiety w wieku prokreacyjnym. Nieczyste jest jej ciało od pasa w dół oraz wszystko, co styka się z tą częścią ciała, czyli bielizna i obuwie. Dotykanie kobiecego ciała poniżej pasa ponad potrzebę prokreacji może spowodować nieczystość mężczyzny, podobnie jak dotykanie jej bielizny lub butów. Kalającej bielizny damskiej nie wolno prać razem z męskim ubraniem. Kobieta nie powinna znajdować się fizycznie ponad mężczyzną (np. na wyższym piętrze), ponieważ taka sytuacja również jest kalająca. Romowie przestrzegający tradycji dbają, by mieszkać na najwyższym piętrze bloku, aby nie mieć nad sobą kobiet.

Kodeks zakazów odnosi się także do kontaktów między Romami a światem nie-Romów. Kontakt z niektórymi gadziami jest zakazany. Dotyczy to przede wszystkim osób wykonujących „nieczyste” zawody. Należą do nich hycle (posądzenie o jedzenie psów), rzeźnicy (mogą zabijać konie, zwierzęta cenione przez Romów), lekarze (badają kobiety, stykają się ze zwłokami), akuszerki (towarzyszą przy porodzie, akcie uważanym za nieczysty), osoby zamiatające ulice lub pracujące przy śmieciach czy zwłokach (uważane za nieczyste przez kontakt z brudem). Z tej samej przyczyny Romom nie są wskazane profesje wymagające stykania się z chorymi, zwłokami czy brudem.

Nad przestrzeganiem kodeksu Mageripena czuwają tradycyjne romskie instytucje, takie jak spotkania starszyzny (Kris) czy Cygan Głowa (Szero Rrom). Zasadą jest, by spory i kwestie sporne rozstrzygano w obrębie własnej grupy.

Widocznym rysem romskiej kultury jest religia. W Polsce Romowie są głównie katolikami. Spośród sakramentów, w ich pojęciu, najważniejszy jest chrzest. W wielu rodzinach jest to jedyny sakrament, który jest praktykowany.

Dużą wagę Romowie przywiązują do uroczystości pogrzebowych. Przy zmarłym gromadzi się cała rodzina. Atmosfera spotkania bywa dość swobodna, wszyscy piją wódkę i wspominają zmarłego. Rzeczy osobiste po zmarłym są zazwyczaj wyrzucane lub palone.

Wśród Romów istnieje silny kult zmarłych i wiara w dusze, które mogą być złośliwe. Dlatego o zmarłym nie mówi się źle. Istnieje zwyczaj wylewania pierwszych kropel wódki na ziemię przy każdej okazji, mówiąc „Lekka ziemia zmarłym”. Jeśli w trakcie biesiady wspomni się osobę zmarłą, należy uczynić to samo, mówiąc: „Niech mu ziemia lekką będzie”.

Żałoba u Romów trwa rok, po czym odbywa się ceremonia zakończenia żałoby – Pomana. W rok po śmierci najbliższa rodzina zbiera się przy grobie zmarłego. Po modlitwie wypija się po kieliszku wódki. Każdy z obecnych ulewa kilka kropel na płytę grobu, mówiąc: „Lekka ziemia zmarłym”, a następnie wypija resztę do dna.

W Dniu Zmarłych i w dniu Wszystkich Świętych, Romowie gromadzą się przy grobach zmarłych krewniaków. Przynoszą zmarłym papierosy, które kładą na mogile, i piją wódkę na znak pamięci. Nieraz grają zmarłemu jego ulubioną melodię.

Z praktykami kościelnymi splatają się niektóre tradycje i zwyczaje romskie. Na przykład przysięga wstrzemięźliwości od wódki, którą składa się czasem przy palącej się świecy kościelnej lub w kościele. Jeśli w towarzystwie pijących znajdzie się ktoś, kto na propozycję wypicia odpowiada: „Nie mogę, ślubowałem”, nigdy nie spotka się z namawianiem czy drwiną – taka przysięga jest szanowana.

Spoidłem, które nadal silnie łączy Romów, jest tradycyjne poszanowanie rodziny. Do rodziny zalicza się bardzo znaczną liczbę osób, nawet dalekie pokrewieństwo czy powinowactwo traktowane jest jak przynależność rodzinna. Przekazywanie pozdrowień dla całej rodziny należy do stałych rytuałów towarzyskich.

Tradycyjne formy zawierania małżeństw – ślub cygański – są nadal kultywowane, choć rzadziej. Małżeństwa zawiera się młodo, często w wieku niedopuszczalnym przez prawo cywilne i kościelne. Stąd też na ogół nie są one legalizowane w urzędzie czy kościele od razu, a jeśli już – to w późniejszym wieku. Zaślubiny następują w obecności rodziców młodych i ich rodziny, a samego aktu udziela ktoś starszy z rodziny. Rytuał polega na związaniu młodym rąk chustą i wypowiedzeniu formuły przypominającej o obowiązku wzajemnego poszanowania. Małżeństwo tak zawarte jest ważne wobec romskiego prawa.

Przedstawiony zarys romskich tradycji i romskiego prawa to jedna z podstaw romskiej tożsamości. Kultura ta, choć różni się od dominujących wzorców, jest niezwykle spójna i głęboko zakorzeniona w historii i wartościach tego narodu.

Często zadawane pytania:

Co oznacza słowo „Rom”?
W języku romani słowo „Rom” oznacza męża, mężczyznę, a przede wszystkim – członka grupy, swojego. Jest to nazwa, którą Romowie sami siebie określają, w przeciwieństwie do nazwy „Cygan”, nadanej przez osoby z zewnątrz.

Czym jest Romanipen?
Romanipen to kluczowy zbiór tradycyjnych norm i zasad, które określają, co to znaczy być „prawdziwym” Romem. Obejmuje nakaz manifestacji romskości, posługiwania się językiem romani, solidarności, pomocy oraz przestrzegania obrzędów i rytuałów. Stanowi podstawę romskiej tożsamości i odróżnia Romów od gadziów (nie-Romów) oraz „złych” Romów.

Na czym polega zasada Pativ?
Pativ to zasada gościnności i szacunku. Manifestuje się poprzez uroczyste przyjęcia biesiadne, podczas których oddaje się cześć gościom, pije toasty i dzieli się jedzeniem. Picie z jednego wspólnego kieliszka jest wyrazem szacunku.

Dlaczego Romowie unikają niektórych zawodów?
Unikanie niektórych zawodów (np. hycel, rzeźnik, lekarz, akuszerka, pracownik służb komunalnych związanych z brudem czy zwłokami) wynika z kodeksu Skalań (Mageripena). Zawody te są uważane za „nieczyste” rytualnie ze względu na kontakt z elementami uznawanymi za skalające, takimi jak zwierzęta (psy, konie), krew, poród, choroby, zwłoki czy brud.

Jak wyglądają tradycyjne cygańskie zaślubiny?
Tradycyjne romskie zaślubiny (ślub cygański) odbywają się zazwyczaj w młodym wieku, często przed legalizacją w urzędzie czy kościele. Uroczystość ma miejsce w obecności rodziny, a aktu udziela starsza osoba. Kluczowym elementem rytuału jest związanie rąk młodych chustą i wygłoszenie formuły przypominającej o wzajemnym szacunku. Takie małżeństwo jest ważne w świetle romskiego prawa.

Jeśli chcesz przeczytać więcej interesujących artykułów jak 'Świat Romów: Zrozumieć Tradycję', odwiedź kategorię Uroda.