Commedia dell'Arte: Świat Masek i Improwizacji

Commedia dell'Arte, czyli komedia rzemieślników lub komedia profesjonalna, to forma teatru, która narodziła się we Włoszech w XVI wieku i szybko zdobyła popularność w całej Europie. Była to prawdziwa rewolucja w świecie sceny, odchodząca od formalnych, pisanych tekstów na rzecz dynamicznej improwizacji i wyrazistych, archetypicznych postaci. To aktorzy byli sercem Commedia dell'Arte, opierając się na swoim dowcipie, umiejętnościach fizycznych i zdolności do tworzenia atmosfery przy minimalnej scenografii i kostiumach.

Początki i Rozwój: Od Włoch po Europę

Próby odnalezienia korzeni Commedia dell'Arte sięgają starożytnego mimu i farsy, a nawet rzymskiej sztuki atellańskiej. Choć są to jedynie spekulacje, ujawniają one istnienie wiejskich, regionalnych fars dialektalnych we Włoszech w średniowieczu. To właśnie z tych tradycji wyłoniły się profesjonalne trupy, rekrutujące aktorów ulicznych, akrobatów i wędrownych artystów. Eksperymentowali oni z formami odpowiadającymi popularnym gustom: używając dialektów regionalnych (w przeciwieństwie do łaciny czy formalnego włoskiego Commedia Erudita), kładąc nacisk na akcję komiczną i tworząc rozpoznawalne postacie, będące przesadnymi lub parodystycznymi typami regionalnymi czy fikcyjnymi.

Pierwsza pewna data związana z włoską trupą Commedia dell'Arte to 1545 rok. Najbardziej znana wczesna kompania to Gelosi, kierowana przez Francesco Andreiniego i jego żonę Isabellę, działająca w latach 1568-1604. W tym samym okresie istniały Desiosi (od 1595), do której należał słynny Arlecchino, Tristano Martinelli; Comici Confidènti (1574-1621) oraz Uniti pod kierownictwem Drusiano Martinellego i jego żony Angeliki.

W XVII wieku pojawiły się kolejne trupy, w tym druga Confidènti (kierowana przez Flaminio Scalę), Accesi i Fedeli, do której należał Giovambattista Andreini, zwany Lelio, jeden z wielkich aktorów Commedia dell'Arte.

Commedia dell'Arte szybko przekroczyła granice Włoch. Pierwsza wzmianka o włoskiej trupie we Francji pochodzi z lat 1570-71. Trupa Gelosi, wezwana do Blois w 1577 roku przez króla, powróciła później do Paryża, gdzie paryżanie entuzjastycznie przyjęli włoski teatr, wspierając rezydenckie trupy, które rozwijały dodatkowe francuskie postacie. Comédie-Italienne została formalnie założona we Francji w 1653 roku i cieszyła się popularnością aż do wygnania włoskich trup przez Ludwika XIV w 1697 roku. Włoscy gracze byli również popularni w Anglii, Hiszpanii i Bawarii.

Maski i Postacie: Archetypy na Scenie

Każda trupa Commedia dell'Arte dysponowała zapasem scenariuszy, zbiorami solilokwiów i dowcipnych wymian zdań oraz około tuzinem aktorów. Choć zdarzało się, że aktorzy grali kilka masek (ról), większość tworzyła własne maski lub rozwijała te już istniejące. Pozwalało to na zachowanie tradycyjnej ciągłości przy jednoczesnym wprowadzeniu różnorodności. Dlatego, choć wielu aktorów jest indywidualnie kojarzonych z rolami (mówi się, że starszy Andreini stworzył postać Capitano, a Tiberio Fiorillo – Scaramuccia), dla zrozumienia Commedia dell'Arte ważniejsza od aktora jest sama maska.

Typowy scenariusz opierał się na historii młodej pary, której miłość jest udaremniana przez rodziców. Scenariusz wykorzystywał symetryczne pary postaci: dwóch starszych mężczyzn (Vecchi), dwoje kochanków (Innamorati), dwóch Zanni (służących), służącą (Servetta), żołnierza (Capitano) i statystów.

• Innamorati (Kochankowie): Grali bez masek, ich popularność zależała od wyglądu, gracji i płynności w posługiwaniu się elokwentnym dialektem toskańskim. Nie byli typowymi postaciami Commedia dell'Arte w takim samym stopniu, co postacie w maskach.
• Vecchi (Starcy): Byli wyraźnie zróżnicowani.
  • Pantalone: Kupiec wenecki, poważny, rzadko świadomie komiczny, skłonny do długich tyrad i dobrych rad.
  • Dottore Gratiano: Pochodził z Bolonii, był prawnikiem lub lekarzem. Łatwowierny i lubieżny, mówił pedantyczną mieszaniną włoskiego i łaciny.
• Capitano: Rozwinął się jako karykatura hiszpańskiego przechwalającego się żołnierza, chwalącego się wyczynami za granicą, a uciekającego przed niebezpieczeństwem w kraju. Tiberio Fiorillo przekształcił go w Scaramuccia, dostosowując postać do francuskich gustów.
• Zanni (Służący): Często byli akrobatami. Mieli różne imiona, takie jak Panzanino, Buratino, Pedrolino (lub Pierrot), Scapino, Fritellino, Trappolino, Brighella, a przede wszystkim Arlecchino i Pulcinella. Zanni byli sprytni i dbali o własne interesy; ich sukces w dużej mierze zależał od improwizowanej akcji i aktualnych dowcipów.
  • Arlecchino (Arlekin): Stworzony przez Tristano Martinellego jako dowcipny sługa, zwinny i wesoły. Jako kochanek stawał się kapryśny, często bez serca.
  • Pulcinella: Podobnie jak Capitano, „przerósł” swoją maskę i stał się postacią samą w sobie, prawdopodobnie stworzoną przez Silvio Fiorillo.
  • Pedrolino: Jego przeciwieństwo, tępy, ale uczciwy, często ofiara psikusów innych komików. Jako Pierrot, jego ujmująca postać przeniosła się do późniejszych francuskich pantomim.
• Servetta (Służąca): Na przykład Colombina, często łączona w pary miłosne z Arlecchino, Pedrolino czy Capitano.

Dlaczego używano masek?

Maski w Commedia dell'Arte pełniły kluczową rolę. Różniły się od masek w starożytnej komedii greckiej – były lżejsze (wykonane ze skóry), monochromatyczne i miały otwory na oczy aktora, a nie były pełnymi hełmami. Nie reprezentowały konkretnych ludzi, ale archetypiczne „typy”.

Ciekawostką jest, że im bardziej komiczna była rola, tym większa część twarzy była zakryta maską. Służący (Zanni), z całkowicie zakrytymi twarzami i małymi otworami na oczy, wykorzystywali znacznie więcej ruchu w swojej grze niż kochankowie (Innamorati), którzy jako poważne postacie grali bez masek, czy Dottore, którego maska zakrywała tylko czoło i nos. Im większa separacja postaci od realizmu, tym większa była jej maska i tym bardziej zakrywała twarz. Maski pozwalały aktorom na fizyczną, abstrakcyjną ekspresyjność, gdzie gagi były hiperboliczne, a błazenada tak abstrakcyjna jak u klaunów. Były one pośrednikiem między aktorem a postacią, umożliwiając szybkie rozpoznanie typu postaci przez publiczność i skupienie uwagi na działaniu i improwizacji, a nie na indywidualnych rysach aktora.

Kostiumy: Wizualne Znaczniki Postaci

Każda postać w Commedia dell'Arte miała charakterystyczny kostium, który pomagał publiczności natychmiast ją rozpoznać. Kostiumy często stanowiły satyrę na ówczesne mody czy statusy społeczne.

• Arlecchino: Pierwotnie nosił obcisłą długą kurtkę z pasującymi spodniami, obie z licznymi łatami w dziwnych kształtach, zazwyczaj zielone, żółte, czerwone i brązowe. W XVII wieku łaty zmieniły się w niebieskie, czerwone i zielone trójkąty ułożone w symetryczny wzór. W XVIII wieku pojawił się ikoniczny wygląd Arlecchino z romboidalnymi wzorami. Kurtka stała się krótsza, a jego czapka zmieniła się z miękkiej na dwurożną.
• Il Dottore: Jego kostium był parodią strojów akademickich bolońskich uczonych. Prawie zawsze ubrany był całkowicie na czarno. Nosił długą czarną szatę lub kurtkę sięgającą poniżej kolan, a na nią długi czarny płaszcz do pięt. W 1653 roku jego kostium został zmieniony przez popularnego aktora grającego Il Dottore, Augustina Lolliego, który dodał ogromny czarny kapelusz, zmienił płaszcz na kurtkę podobną do tej noszonej przez Ludwika XIV i dodał płaską kryzę przy szyi.
• Il Capitano: Jego kostium przypominał Il Dottore w tym sensie, że również był satyrą, ale na stroje wojskowe tamtych czasów. Kostium ten zmieniał się w zależności od pochodzenia postaci Capitano i okresu, z którego pochodził.
• Pantalone: Ma jeden z najbardziej ikonicznych kostiumów. Zazwyczaj nosił obcisłą kurtkę z pasującymi spodniami, często w kolorze czerwonym, i duży czarny płaszcz zwany zimarra.
• Kobiety (Servette, Innamorate): Nosiły mniej stylizowane kostiumy niż mężczyźni. Innamorati (kochankowie) nosili to, co uważano za modę danego okresu. Zazwyczaj nie nosiły masek, ale miały mocny makijaż.

Scenariusze, Lazzi i Burle: Sztuka Improwizacji

Konwencjonalne fabuły opierały się na tematach seksu, zazdrości, miłości i starości. Wiele podstawowych elementów fabuły można odnaleźć w rzymskich komediach Plauta i Terencjusza. Jednak bardziej prawdopodobne jest, że komicy wykorzystywali współczesne nowele, tradycyjne źródła oraz czerpali z aktualnych wydarzeń i lokalnych wiadomości dnia. Nie wszystkie scenariusze były komiczne; istniały również formy mieszane, a nawet tragedie.

Sztuki Commedia dell'Arte, choć oparte na scenariuszach, były w dużej mierze improwizowane. Aktorzy korzystali z dobrze przećwiczonych dowcipów i standardowych gagów fizycznych, znanych jako lazzi i concetti, a także z improwizowanych na bieżąco epizodów i rutyn, zwanych burle (włoskie słowo oznaczające „żart”), zazwyczaj obejmujących dowcipy praktyczne.

Ponieważ przedstawienia były improwizowane, dialog i akcja mogły być łatwo zmieniane, aby satyryzować lokalne skandale, bieżące wydarzenia czy regionalne gusta, przy jednoczesnym wykorzystaniu starych dowcipów i point. Postacie były identyfikowane za pomocą kostiumów, masek i rekwizytów, takich jak typ pałki znany jako slapstick.

Klasyczna, tradycyjna fabuła polegała na tym, że kochankowie (Innamorati) są zakochani i pragną się pobrać, ale jeden lub kilku starszych (Vecchi) im to uniemożliwia, co skłania kochanków do poproszenia o pomoc jednego lub więcej Zanni (ekscentrycznych sług). Zazwyczaj historia kończy się szczęśliwie, ślubem Innamorati i wybaczeniem wszelkich przewinień.

Scenariusze Flaminio Scali, opublikowane na początku XVII wieku, są najbardziej znanym zbiorem i reprezentatywnym dla jego cenionej kompanii, I Gelosi.

Charakterystyczne Cechy Commedia dell'Arte

Podsumowując informacje zawarte w tekście, można wskazać trzy kluczowe, charakterystyczne cechy Commedia dell'Arte:

1. Profesjonalne Trupy Aktorskie: Commedia dell'Arte była tworzona i wystawiana przez zawodowych aktorów, którzy podróżowali w zorganizowanych kompaniach. Byli to artyści, dla których teatr był źródłem utrzymania, doskonalący swoje umiejętności przez lata występów.
2. Wykorzystanie Masek i Archetypicznych Postaci: Zamiast złożonych, indywidualnych bohaterów, Commedia dell'Arte opierała się na ograniczonym zestawie typów postaci, reprezentowanych przez charakterystyczne maski i kostiumy (z wyjątkiem kochanków). Te maski symbolizowały stałe cechy charakteru i status społeczny, co pozwalało publiczności natychmiast je rozpoznać.
3. Improwizacja Oparta na Scenariuszach: Przedstawienia nie były w pełni pisane słowo w słowo. Aktorzy pracowali na podstawie ogólnych scenariuszy lub konspektów fabularnych, a dialogi, szczegóły akcji i dowcipy (lazzi, burle) były tworzone spontanicznie na scenie. Wymagało to od aktorów niezwykłego kunsztu, dowcipu i umiejętności wzajemnego reagowania.

Te trzy elementy – profesjonalizm trup, system masek i typów postaci oraz technika improwizacji – odróżniały Commedia dell'Arte od wcześniejszych form teatralnych i nadały jej unikalny charakter.

Kim jest kochanka w Commedia dell'Arte?

Postać kochanki w Commedia dell'Arte należy do klasy postaci zwanych Innamorati (kochankowie), a konkretnie do żeńskiej grupy Innamorata. Isabella jest jedną ze standardowych postaci kochanki, nazwaną na cześć słynnej aktorki i pisarki Isabelli Andreini z trupy I Gelosi, która spopularyzowała tę rolę. W Commedia dell'Arte związek Innamorati jest często zagrożony przez postacie starszych (Vecchi), ale ostatecznie kochankowie się ponownie łączą.

Według książki Pierre'a Louisa Duchartre'a „The Italian Comedy” z 1929 roku, postać Isabelli zmieniała się na przestrzeni wieków. W XVI wieku była głównie delikatna i kochająca, natomiast pod koniec XVII wieku stała się bardziej zalotna i silna, charakteryzująca się „żywym, malowniczym dowcipem”. Oprócz Isabelli Andreini, rolę Innamoraty o imieniu Isabella grały również inne aktorki, np. Vittoria degli Amorevoli czy Françoise Biancolelli.

Upadek i Dziedzictwo

Schyłek Commedia dell'Arte był spowodowany różnymi czynnikami. Bogaty humor słowny oparty na regionalnych dialektach był niezrozumiały dla zagranicznej publiczności. Ostatecznie komedia fizyczna zaczęła dominować w przedstawieniach, a gagi stały się rutynowe i straciły witalność. Z czasem aktorzy przestali zmieniać postacie, przez co role stały się zamrożone i przestały odzwierciedlać warunki prawdziwego życia, tracąc ważny element komiczny.

Wysiłki dramaturgów takich jak Carlo Goldoni (1707-1793) na rzecz reformy włoskiego dramatu przypieczętowały los upadającej Commedia dell'Arte. Goldoni zapożyczył elementy ze starszego stylu, aby stworzyć nową, bardziej realistyczną formę włoskiej komedii, którą publiczność przyjęła z entuzjazmem.

Ostatnie ślady Commedia dell'Arte przeniknęły do pantomimy, wprowadzonej w Anglii na początku XVIII wieku i rozwiniętej tam, a następnie przeniesionej do Kopenhagi, gdzie w Ogrodach Tivoli przetrwała do dziś.

Bardziej istotnym, choć mniej oczywistym dziedzictwem Commedia dell'Arte, jest jej wpływ na inne formy dramatyczne. Odwiedzające trupy Commedia dell'Arte zainspirowały narodową komedię w Niemczech, Europie Wschodniej i Hiszpanii. Inne narodowe formy dramatyczne przyswoiły komiczne rutyny i rozwiązania fabularne z commedia. Molier, który pracował z włoskimi trupami we Francji, a także Ben Jonson i William Shakespeare w Anglii, włączyli postacie i rozwiązania z Commedia dell'Arte do swoich pisanych dzieł.

Europejskie teatry kukiełkowe, angielska harlequinada, francuska pantomima oraz slapstickowe kino Charliego Chaplina i Bustera Keatona – wszystkie te formy przypominają o wspaniałej komicznej formie, która kiedyś panowała. Pomimo utraty bezpośrednich połączeń z korzeniami Commedia dell'Arte w teatrze zachodnim, gatunek ten bywa wciąż wykorzystywany jako element treningu w teatrze fizycznym i improwizacyjnym na początku XXI wieku.

Często Zadawane Pytania

Co to są lazzi?

Lazzi to standardowe, często akrobatyczne lub pantomimiczne, gagi i komiczne rutyny wykorzystywane przez aktorów Commedia dell'Arte. Były to wyćwiczone sekwencje akcji fizycznych, które aktorzy mogli wpleść w improwizowane przedstawienie, aby wywołać śmiech publiczności.

Co to są burle?

Burle to improwizowane dowcipy lub psikusy, zazwyczaj obejmujące praktyczne żarty, które aktorzy Commedia dell'Arte spontanicznie wykonywali na scenie, często angażując postacie Zanni.

Kto był słynnym aktorem grającym Arlecchino?

Jednym z najsłynniejszych aktorów, który stworzył i spopularyzował postać Arlecchino, był Tristano Martinelli (ok. 1557–1630) z trupy Desiosi.

Czy wszystkie postacie w Commedia dell'Arte nosiły maski?

Nie, postacie Innamorati (kochankowie) zazwyczaj grali bez masek. Nosili współczesne stroje i często mieli mocny makijaż. Maski były charakterystyczne dla postaci typów, takich jak Vecchi (Pantalone, Dottore) i Zanni (Arlecchino, Pulcinella, Capitano itp.).

Porównanie Postaci Maskowych i Bez Masek

Commedia dell'Arte, choć dziś nieobecna w swojej pierwotnej formie na głównych scenach, pozostaje niezwykle ważnym rozdziałem w historii teatru. Jej dziedzictwo widoczne jest w wielu formach komedii, od slapsticku po współczesne techniki improwizacji. To świadectwo siły aktora, dowcipu i ponadczasowości archetypów ludzkich.

Jeśli chcesz przeczytać więcej interesujących artykułów jak 'Commedia dell'Arte: Świat Masek i Improwizacji', odwiedź kategorię Uroda.