Moda Starożytnej Grecji: Greczynki

Starożytna Grecja, kolebka europejskiej cywilizacji, fascynuje nas po dziś dzień swoją sztuką, filozofią i oczywiście modą. Choć minęły tysiące lat, proste, drapowane stroje Greków wciąż inspirują współczesnych projektantów. Skąd czerpiemy wiedzę o tym, jak ubierali się mieszkańcy Hellady? Głównie z malowideł zdobiących starożytne wazy oraz z bogatych wykopalisk archeologicznych, zwłaszcza tych prowadzonych wokół basenu Morza Czarnego, gdzie Grecy zakładali swoje liczne kolonie handlowe i osady.

Zanim zagłębimy się w szczegóły greckiej garderoby, warto pamiętać o ważnym podziale historycznym tej epoki na okres archaiczny, klasyczny i hellenistyczny. Modę każdego z tych etapów cechowały pewne różnice, jednak dzisiaj skupimy się przede wszystkim na dwóch ostatnich, najpełniej udokumentowanych okresach: klasycznym i hellenistycznym.

Podstawy greckiej garderoby: Chiton i Peplos

Chiton – prostota i wszechstronność

Podstawowym elementem ubioru zarówno mężczyzn, jak i kobiet, był chiton. Ta prosta tunika, wykonana z lnu (lżejsza, idealna na ciepłe dni) lub wełny (cieplejsza), składała się z dwóch prostokątnych kawałków materiału. Były one zszywane wzdłuż dłuższych boków, ale tylko do pewnej wysokości – pozostawiano otwory na ręce. Na ramionach materiał był spinany ozdobnymi zapinkami, guzikami lub po prostu wiązany. Chiton mógł być noszony luźno, swobodnie opadając na ciało, lub przepasany w talii paskiem lub sznurem, co pozwalało na regulację długości i tworzyło efektowne fałdy.

Istniały dwie główne wersje chitonu: z długimi rękawami i bez rękawów. Chiton z długimi rękawami, zazwyczaj wykonany z grubszej wełny, był w oczach wielu Greków kojarzony z „barbarzyńcami” – ludami spoza Grecji. Nosili go głównie mieszkańcy wsi, którzy potrzebowali cieplejszego ubrania do pracy na roli, a także kobiety służebne. Mimo negatywnych konotacji, długi rękaw był praktyczny podczas jazdy konnej oraz w chłodniejsze dni.

Chiton bez rękawów, często lniany, był lżejszy i bardziej powszechny w miastach, zwłaszcza w cieplejszych miesiącach. Spinano go na ramionach sprzączkami lub wiązano. Charakterystyczne dla tego typu chitonu było lekkie spuszczenie materiału z przodu przy ramionach, co tworzyło ozdobne pofałdowanie. Jeśli materiał był odpowiednio długi, chiton sięgał do kolan u mężczyzn. W epoce klasycznej i hellenistycznej długie chitony, sięgające kostek, były zarezerwowane głównie na dni świąteczne i uroczystości. Wcześniej, w okresie archaicznym, bogowie greccy często byli przedstawiani w takich długich tunikach. Co ważne, wyjście „na miasto” w samym tylko chitonie, zwłaszcza dla mężczyzn, było uznawane za niekompletne. Zazwyczaj narzucano na niego wierzchnie okrycie.

Peplos – suknia greckich kobiet

Dla kobiet starożytnej Grecji charakterystycznym strojem był peplos. Była to suknia wykonana zazwyczaj z cienkiej wełny. Podobnie jak chiton, peplos opierał się na prostokątnym kawałku materiału, ale był składany wzdłuż dłuższego boku, a następnie spinany na ramionach. Pozostawiano otwór na głowę i ręce, a jeden z boków, zazwyczaj lewy, był otwarty lub jedynie częściowo zszyty. Materiał przy otwartym boku tworzył kaskady pięknych fałd, często podkreślanych przez kolorowe pasy wzdłuż brzegów tkaniny.

Górna część złożonego materiału, która opadała na piersi i plecy, nazywana była apoptygmą. Kobiety używały jej do przepasywania talii, tworząc dodatkową warstwę i regulując długość sukni, lub narzucały ją na głowę jako skromne okrycie. W okresie hellenistycznym rola peplosu nieco się zmieniła – przestał być samodzielnym strojem, a sposób przepasywania przesunął się wyżej, pod biust, co nadawało sylwetce inny kształt. Podobnie jak w przypadku chitonu, długi rękaw w peplosie był znakiem rozpoznawczym kobiety niewolnej.

Odzienie wierzchnie: Himation i Chlamida

Żaden grecki strój nie był kompletny bez wierzchniego okrycia. Najbardziej powszechnym i uniwersalnym z nich był himation. Był to duży, prostokątny płat materiału, noszony przez mężczyzn i kobiety. Sposób jego drapowania świadczył o elegancji i statusie osoby. W okresie klasycznym himation był owijany luźno wokół ciała, często przewieszany przez jedno ramię, co pozwalało na swobodę ruchów i tworzyło majestatyczne fałdy. W okresie hellenistycznym sposób noszenia himationu stał się bardziej formalny – materiał był ciasno owijany wokół ramion i ciała. Co ciekawe, himation był jedynym okryciem noszonym przez młodych mężczyzn podczas ćwiczeń fizycznych w gimnazjonach.

Innym rodzajem wierzchniego okrycia była chlamida – krótszy, lżejszy płaszcz, spinany na jednym ramieniu. Była popularna zwłaszcza wśród młodzieży, podróżników i żołnierzy. Od czasów panowania Aleksandra Wielkiego chlamida, często zdobiona purpurowym pasem, stała się symbolem władzy królewskiej.

Strój roboczy: Eksomida

Mężczyźni wykonujący prace fizyczne, tacy jak marynarze, rzemieślnicy czy żołnierze, często nosili strój zwany eksomidą. Był on bardzo podobny do krótkiego chitonu, ale zazwyczaj spinany tylko na jednym ramieniu, co odsłaniało drugie ramię i klatkę piersiową, zapewniając większą swobodę ruchów podczas pracy.

Akcesoria i dodatki – świat biżuterii i nakryć głowy

W przeciwieństwie do kobiet, mężczyźni w starożytnej Grecji zazwyczaj stronili od nadmiaru akcesoriów i ozdób. Wyjątkiem były nakrycia głowy. Robotnicy i marynarze nosili filcową czapeczkę w kształcie stożka, zwaną pilos. Z kolei petasos – kapelusz z szerokim rondem, często wyposażony w paski do wiązania pod brodą – służył jako ochrona przed słońcem i deszczem, zwłaszcza podczas jazdy konnej czy podróży.

Świat kobiecych akcesoriów był znacznie bogatszy, choć nasza wiedza na temat biżuterii z okresu klasycznego jest ograniczona. Wynika to najprawdopodobniej z faktu, że Grecy nie mieli w zwyczaju wyposażać grobów w cenne ozdoby, a większość biżuterii była przekazywana z pokolenia na pokolenie lub przetapiana. Okres hellenistyczny przyniósł prawdziwy rozkwit sztuki jubilerskiej. Greczynki z tego okresu uwielbiały ozdoby. Chętnie nosiły bransolety, często misternie wykonane w kształcie węża, które owijały się wokół ramienia. Uszy zdobiły finezyjne kolczyki, szyje naszyjniki, a palce pierścionki. Kunszt greckich jubilerów z tamtych czasów do dziś budzi podziw. Kobiety nosiły także wachlarze, które były nie tylko praktycznym przedmiotem, ale i eleganckim dodatkiem.

W okresie hellenistycznym pojawiły się również bardziej wyszukane nakrycia głowy dla kobiet – kapelusze. Były one dostępne w kilku kolorach (czerwonym, złotym, niebieskim), miały płaskie rondo i charakterystyczne wzniesienie na środku. Noszono je ustawione lekko pod ukosem na misternych fryzurach.

Obuwie – od sandałów po koturny

Nie będzie zaskoczeniem, że najpopularniejszym rodzajem obuwia w starożytnej Grecji były sandały. Grecy przywiązywali ogromną wagę do ich wykonania, tworząc różnorodne wzory i style, od prostych, skórzanych podeszw mocowanych paskami, po bardziej skomplikowane konstrukcje. Były one idealne na ciepły, śródziemnomorski klimat.

Na potrzeby podróży, jazdy konnej czy działań wojennych używano solidniejszego obuwia – butów sięgających do kolan. Były one rozcięte z przodu i sznurowane za pomocą rzemyków przechodzących przez liczne dziurki, co pozwalało na idealne dopasowanie do łydki. W późniejszym okresie, zwłaszcza w epoce hellenistycznej, pojawiły się również koturny – obuwie na podwyższonej podeszwie, często z podgiętym do góry przodem. Koturny, znane nam głównie z teatru, były również noszone przez kobiety w domu, podnosząc ich wzrost i dodając postury.

Ubiór jako wyznacznik statusu i płci

Patrząc na różnorodność, a raczej jej brak, w starożytnej greckiej modzie, można łatwo zauważyć, że ubiór był silnie powiązany ze statusem społecznym, pochodzeniem, a przede wszystkim z płcią. Mężczyźni, będący głównymi aktorami życia publicznego, posiadali pewien wachlarz ubiorów dostosowanych do różnych aktywności (praca, wojsko, sport, uroczystości), choć ich stroje były zazwyczaj proste i funkcjonalne. Kobiety, których rola w społeczeństwie była bardziej ograniczona, miały teoretycznie mniejszy wybór podstawowych strojów (głównie peplos i chiton), jednak to właśnie w ich ubiorze pojawiało się więcej możliwości ozdobienia i stylizacji, zwłaszcza w późniejszych okresach, za pomocą himationu, biżuterii i akcesoriów. Długość rękawa czy rodzaj materiału mogły od razu wskazywać na status wolnej obywatelki lub niewolnicy. Mimo tych ograniczeń, elegancja i proste piękno drapowanych szat greckich kobiet do dziś stanowi niewyczerpane źródło inspiracji dla świata mody.

Najczęściej zadawane pytania o modę starożytnej Grecji

Co było głównym elementem ubioru w starożytnej Grecji?

A: Podstawowymi strojami były chiton (tunika) i peplos (suknia kobieca), noszone przez większość społeczeństwa.

Czym różniły się chiton męski i żeński?

A: Oba były tunikami, ale męski był zazwyczaj krótszy (do kolan), podczas gdy żeński mógł sięgać do kostek. Kobiecy chiton mógł być też noszony z apoptygmą, a jego długie rękawy (podobnie jak w peplosie) często wskazywały na niższy status (niewolnica).

Co to był himation?

A:Himation to duży, prostokątny płat materiału, noszony jako wierzchnie okrycie przez mężczyzn i kobiety, drapowany na różne sposoby wokół ciała.

Czy Grecy nosili buty?

A: Tak, najpopularniejsze były sandały, ale używano też butów do kolan (do podróży/walki) oraz koturnów (zwłaszcza przez kobiety w domu w późniejszym okresie).

Czy kobiety w starożytnej Grecji nosiły biżuterię?

A: Tak, choć znaleziska z okresu klasycznego są rzadkie, w okresie hellenistycznym biżuteria była bardzo popularna i wyszukana, obejmując bransolety, kolczyki, naszyjniki i pierścionki.

Jeśli chcesz przeczytać więcej interesujących artykułów jak 'Moda Starożytnej Grecji: Greczynki', odwiedź kategorię Moda.