Prawdziwe oblicze Bony Sforzy: mit i rzeczywistość

Wizerunek królowej Bony Sforzy, który przez lata utrwalił się w powszechnej świadomości, często bywa daleki od prawdy. Widzimy ją na kartach podręczników jako starszą, otyłą kobietę o ponurych rysach, ubraną w żałobne szaty, symbolizujące smutek i upadek po śmierci męża. Ten stereotypowy wizerunek, choć wszechobecny, jest w dużej mierze wynikiem historycznych przekłamań i specyficznej mody portretowej XVI wieku. Pora przyjrzeć się bliżej temu, jak naprawdę prezentowała się ta niezwykła władczyni, która wniosła do Polski nie tylko nowe warzywa i widelce, ale także nowoczesne podejście do polityki i gospodarki.

Większość znanych portretów Bony powstała już po 1548 roku, czyli po śmierci jej męża, króla Zygmunta Starego. Królowa miała wówczas ponad 50 lat. Wydawałoby się naturalne, że uroda z wiekiem przemija. Jednak problem z tymi obrazami polega na tym, że celowo przedstawiają Bonę w niekorzystnym świetle. Widzimy na nich postać o wybitnie nieatrakcyjnych rysach, z chorobliwą nadwagą, zapadniętymi oczami i odstającym podbródkiem. Ponure wrażenie potęguje strój – prosty, wdowi, przypominający wór pokutny, do tego żałobny welon. Ta ponura mina i zapłakane oczy tworzą obraz nieszczęśliwej, przygnębionej kobiety. Ale czy tak było naprawdę?

Zagubione portrety i prawdziwe oblicze

Na szczęście zachowały się inne wizerunki Bony, które rzucają zupełnie nowe światło na jej aparycję, nawet w późniejszych latach życia. Są to przede wszystkim medale z jej podobizną oraz wspaniała kamea, którą Bona podarowała cesarzowi niemieckiemu. Na tej kamei, powstałej, gdy królowa miała około pięćdziesięciu lat, widzimy kobietę dumną i pełną majestatu. Nie jest to wizerunek przygnębionej wdowy, lecz silnej władczyni, niczym następczyni antycznych bogiń.

Kamea, jako niewielki element biżuterii, nie oddaje wszystkich szczegółów wyglądu. Jednak najbardziej realistycznym i trójwymiarowym wizerunkiem Bony, ukazującym ją u schyłku życia z uwzględnieniem detali, jest rzeźba umieszczona nad jej grobem we włoskim Bari. Dzieło to powstało na zlecenie jej córki, Anny Jagiellonki, oparte prawdopodobnie na zaginionym portrecie. W bazylice Świętego Mikołaja w Bari możemy podziwiać królową klęczącą na poduszce, z rękoma złożonymi do modlitwy. Odziana jest w prostą, ale elegancką suknię i długi płaszcz. Jej twarz jest ładna, spokojna i pełna godności. To wizerunek majestatycznej matrony, a nie umęczonej życiem kobiety. Ta rzeźba ukazuje prawdziwą urodę Bony, która nie przemijała całkowicie z wiekiem.

Moda, szowinizm i celowe oszpecanie

Dlaczego zatem portrety znane z podręczników tak bardzo odbiegają od tych bardziej pozytywnych wizerunków? I dlaczego Bona pozwalała ukazywać się w tak niekorzystny sposób? Odpowiedź tkwi w modzie portretowej XVI wieku – modzie, która, co warto podkreślić, była w dużej mierze kreowana przez mężczyzn. Przyjęło się wówczas portretować wdowy w sposób niemal karykaturalny. Celem było ukazanie głębokiego cierpienia, zagubienia i utraty znaczenia kobiety, która straciła męża, będącego jej jedynym oparciem w życiu. W myśl ówczesnych wyobrażeń, arystokratka pozbawiona męża, traciła z dnia na dzień wszystko – sens istnienia, wszelkie fizyczne przymioty i ostatnie ślady młodzieńczej urody. We wdowich portretach Bony widać więc nie tyle jej faktyczny wygląd, co szowinizm epoki i propagandowe przedstawienie kobiety, która straciła męża. Owdowiałych mężczyzn rzecz jasna nikt nie przedstawiał w tak niekorzystny sposób.

Olśniewająca uroda w młodości

Paradoksalnie, Bona nie tylko nie była szkaradna, ale w młodości powszechnie wychwalano jej oszałamiającą urodę. Gdy miała 24 lata, jej wygląd został opisany w sposób niezwykle pochlebny, świadczący o wielkim zachwycie. Opis ten, choć sprzed wieków, pozwala nam wyobrazić sobie młodą Bonę:

Włosy ma śliczne jasnopłowe, podczas gdy (rzecz dziwna) rzęsy i brwi są zupełnie czarne. Oczy raczej anielskie niż ludzkie, czoło promienne i pogodne. Nos prosty beż żadnego garbu ani zakrzywienia. Lica rumiane jakby wrodzoną wstydliwością zdobne. Usta jak koral najczerwieńszy, zęby równe i nadzwyczaj białe, szyja prosta i okrągła. Pierś śnieżnej białości, ramiona najudatniejsze, rączki piękniejszej widzieć nie można. Wszystko zaś wzięte razem, czy cała figura, czy każdy członek z osobna, tworzą najśliczniejszą i najpowabniejszą całość.

Ten opis przedstawia Bonę jako kobietę o niezwykłej, wręcz anielskiej urodzie. Połączenie jasnych włosów z ciemnymi brwiami i rzęsami było wówczas rzadkością i budziło podziw. Jej twarz była harmonijna, z prostym nosem, rumianymi policzkami i ustami o barwie najczerwiejszego korala. Cała jej postać była uznawana za piękną i powabną. Niestety, do naszych czasów przetrwał tylko jeden portret młodej Bony – schematyczny drzeworyt z 1521 roku, będący ilustracją do dzieła O starożytności Polaków.

Drzeworyt i włoska moda

Drzeworyt ten przedstawia królową, która nie ma jeszcze trzydziestu lat. Jest to dama o delikatnej urodzie, spoglądająca przed siebie z dumą, z ledwie zauważalnym uśmiechem na twarzy. Nosi strój, który w Polsce musiał wzbudzać zarówno szok, jak i zachwyt – włoską suknię z głębokim, kwadratowym dekoltem. Pod nią widać fragment cienkiej koszuli, rozchylającej się między piersiami. Kreacja jest bogata w detale, a szyję zdobią dwa rzędy klejnotów. Co ciekawe, lewy rękaw sukni nonszalancko zsuwa się z ramienia, co było typowe dla portretów Włoszek z epoki, jak zauważa znawczyni mody renesansowej Maria Molenda. Najbardziej osobliwe jest jednak nakrycie głowy. Włosy królowej osłonięte są delikatną siatką, na którą nałożono przepaskę z kwiatami oraz kunsztowny beret z wielkim rondem, zdobionym być może złotymi muszlami. Ten portret, będący czarno-białym rysunkiem, przeszedł jednak niemal bez echa w porównaniu do późniejszych, negatywnych wizerunków. Trudno go było używać jako atrakcyjnej ilustracji, co przyczyniło się do utrwalenia w powszechnej wyobraźni obrazu brzydkiej Bony.

Rekonstrukcja prawdziwego wyglądu

Współczesne próby odtworzenia wyglądu młodej Bony, takie jak ta podjęta przez fundację Nomina Rosae, starają się przełamać krzywdzący stereotyp. Znalezienie modelki o cechach wyglądu odpowiadających opisom i zachowanym wizerunkom, a następnie odtworzenie stroju z drzeworytu z 1521 roku, pozwoliło pokazać, jak mogła wyglądać Bona Sforza – kobieta uznawana w swojej epoce za jedną z najpiękniejszych.

Bona Sforza – więcej niż tylko wygląd

Jednak Bona Sforza to postać, której znaczenia nie można sprowadzić tylko do jej wyglądu, choć ten bywał przedmiotem manipulacji. Była córką Giana Galeazza Sforzy i Izabeli Aragońskiej, księżniczką z potężnego włoskiego rodu. Otrzymała staranne wykształcenie, znała dzieła Wergiliusza, Cycerona i ojców Kościoła. Posiadała wiedzę z zakresu historii, prawa, administracji i teologii. Była osobą niezwykle inteligentną, gospodarczą, oszczędną i ambitną. Potrafiła wywierać wpływ na ludzi i dążyła do wzmocnienia pozycji dynastii Jagiellonów oraz państwa polsko-litewskiego. Niemal od początku pobytu w Polsce starała się zdobyć silną pozycję polityczną, tworząc własne stronnictwo i wykorzystując swój wpływ na Zygmunta Starego.

Jednym z jej głównych celów było zgromadzenie jak największego majątku i powiększenie domeny dynastycznej, co miało zapewnić Jagiellonom niezależność finansową. Skupowała liczne posiadłości, przejęła nadzór nad komorami celnymi na Litwie, co przynosiło ogromne dochody. W 1527 roku, w wyniku upadku z konia, przedwcześnie urodziła syna Olbrachta, który zmarł w dniu narodzin. Po tym wydarzeniu nie mogła mieć więcej dzieci. Chcąc zapewnić sukcesję, dążyła do koronacji jedynego syna, małoletniego Zygmunta Augusta, co ostatecznie udało się w 1530 roku, choć wywołało to sprzeciw polskiej szlachty.

W polityce zagranicznej była zagorzałą przeciwniczką Habsburgów, popierała sojusz z Francją i utrzymywała kontakty z Portą Osmańską. Dążyła do rozwiązania sprawy Prus Książęcych poprzez ich inkorporację do Korony. Była też rzeczniczką przyłączenia Śląska do Korony w zamian za swoje dziedziczne księstwo Bari i Rossano, ale ten plan nie zyskał poparcia Zygmunta Starego. Przeprowadziła ważne reformy podatkowe i rolne na Litwie.

Po śmierci Zygmunta Starego w 1548 roku, relacje Bony z synem Zygmuntem Augustem uległy pogorszeniu, zwłaszcza po jego małżeństwie z Barbarą Radziwiłłówną. Bona, nie mogąc znieść tego nieposłuszeństwa, opuściła Kraków i przeniosła się na Mazowsze, gdzie spędziła 8 lat. Gdy zrozumiała, że porozumienie z synem nie jest możliwe, zdecydowała się na powrót do swojego księstwa Bari we Włoszech w 1556 roku. Musiała wówczas zrzec się wszystkich swoich dóbr w Polsce.

W rok po powrocie do Bari, Bona Sforza zmarła, otruta przez swojego zaufanego dworzanina, Jana Wawrzyńca Pappacodę. Uważa się, że inicjatorami zabójstwa byli Habsburgowie, którzy chcieli uniknąć spłaty ogromnej pożyczki, zwanej sumy neapolitańskie, udzielonej przez Bonę księciu Alby, namiestnikowi króla Hiszpanii Filipa II. Pomimo starań Zygmunta Augusta, dług ten nigdy nie został odzyskany przez Polskę. Bona została pochowana w bazylice św. Mikołaja w Bari, a jej córka Anna Jagiellonka zleciła wykonanie wspaniałego nagrobka, który możemy podziwiać do dziś.

Opinie i dziedzictwo

Opinie współczesnych o królowej Bonie były podzielone. Jedni doceniali jej zasługi dla państwa, inni zarzucali jej intryganctwo, chciwość, przekupstwo, a nawet oskarżali o trucicielstwo (np. książąt mazowieckich czy Barbary Radziwiłłówny, choć te oskarżenia są w dużej mierze bezpodstawne i wynikają z propagandy). Była dumna, bezwzględna wobec możnych, ale jednocześnie broniła biednych i słabych. Była sprytna, ale też skłonna do wybuchów gniewu. W oczach opozycji, pod wpływem nieprzychylnej propagandy, stała się symbolem zła. Mówiono, że zaszczepiła w Polsce intrygi i sprzedaż urzędów.

Jednak Bona Sforza miała też ogromny pozytywny wpływ na Polskę. Była mecenasem kultury, wspierała studia zagraniczne polskiej młodzieży. To jej zawdzięczamy wprowadzenie do polskiej kuchni wielu nieznanych wcześniej warzyw, takich jak kalafior, karczochy, fasola szparagowa, brokuły, kapusta, marchew, sałata czy szpinak – popularnie zwanych włoszczyzną. Dzięki niej w Polsce pojawiły się włoskie makarony i przyprawy korzenne, a także wzrosło spożycie wina. Królowa była też niezwykle gospodarna – zagospodarowywała nieużytki, zakładała nowe osady, budowała mosty, młyny, tartaki. Rozbudowywała miasta w swoich dobrach, w tym na Mazowszu. Często mawiała: „U was dukaty leżą na gościńcach, schylić się jeno, ażeby je zebrać. Nikt nie chce? Tym lepiej dla mnie”. Pozostawiła po sobie doskonale zarządzane, dochodowe dobra królewskie, które jej syn i następcy w dużej mierze roztrwonili. Jej maksyma „Przekupstwo nie zostało wymyślone dla przyjaciół” ironicznie odnosiła się do kupowania lojalności magnatów, co robiono po jej wyjeździe.

Tabela porównawcza: Wizerunki Bony

Często zadawane pytania o Bonę Sforzę

Kto był mężem królowej Bony?

Mężem królowej Bony był król Polski i Wielki Książę Litewski, Zygmunt I Stary. Poślubiła go w 1518 roku w Krakowie.

Ile dzieci miała Bona?

Królowa Bona urodziła sześcioro dzieci z Zygmuntem Starym. Były to: Izabela (królowa Węgier), Zygmunt August (król Polski i Wielki Książę Litewski), Zofia (księżna brunszwicka), Anna (królowa Polski), Katarzyna (księżna Finlandii, królowa Szwecji) oraz Olbracht, który zmarł w dniu narodzin.

Dlaczego portrety Bony są tak negatywne?

Negatywne portrety Bony, zwłaszcza te po śmierci Zygmunta Starego, powstały pod wpływem ówczesnej mody portretowania wdów w sposób celowo niekorzystny, by ukazać ich rzekome cierpienie i utratę znaczenia. Było to też odzwierciedlenie szowinizmu epoki i mogło być częściowo inspirowane przez jej przeciwników politycznych, np. Habsburgów czy opozycję szlachecką.

Jaki wpływ miała Bona na polską kuchnię?

Królowa Bona Sforza miała ogromny wpływ na polską kuchnię, wprowadzając wiele warzyw i przypraw nieznanych wcześniej w Polsce, popularnie nazywanych do dziś „włoszczyzną”. Sprowadziła m.in. kalafior, karczochy, fasolę szparagową, brokuły, kapustę, marchew, sałatę i szpinak. Dzięki niej pojawiły się też włoskie makarony i wzrosło spożycie wina.

Jak zmarła królowa Bona?

Królowa Bona Sforza zmarła w 1557 roku w swoim księstwie Bari we Włoszech. Została otruta przez swojego dworzanina Jana Wawrzyńca Pappacodę. Uważa się, że za jej śmiercią stali Habsburgowie, którzy chcieli uniknąć spłaty dużej pożyczki, tzw. sum neapolitańskich, którą Bona udzieliła namiestnikowi króla Hiszpanii, Filipa II.

Podsumowując, obraz Bony Sforzy utrwalony w popularnej świadomości jako starej, brzydkiej i zrzędliwej wdowy jest w dużej mierze mitem, wynikającym z celowej manipulacji wizerunkiem w XVI wieku. Prawdziwa Bona, zwłaszcza w młodości, była kobietą o olśniewającej urodzie, a nawet w późniejszych latach życia zachowała godność i majestat. Była postacią złożoną, inteligentną i ambitną, która odegrała znaczącą rolę w historii Polski, zarówno na polu polityki, gospodarki, jak i kultury, pozostawiając po sobie trwałe dziedzictwo, takie jak choćby włoszczyzna.

Jeśli chcesz przeczytać więcej interesujących artykułów jak 'Prawdziwe oblicze Bony Sforzy: mit i rzeczywistość', odwiedź kategorię Uroda.